प्रेमकुमार राईको ‘आत्मवृत्तान्त’ सार्वजनिक, राजनीतिक सङ्घर्षदेखि ४ दशकको शैक्षिक सेवासम्मका अनुभव पुस्तकमा समावेश

काठमाडौं । सोलुखुम्बुको थुलुङ दुधकोशी गाउँपालिका–५, जुबुमा जन्मिएका ७६ वर्षीय प्रेमकुमार राईको आत्मवृत्तान्त पुस्तक शनिबार काठमाडौंमा लोकार्पण गरिएको छ। नेकपाका वरिष्ठ नेता तथा पूर्वउपप्रधानमन्त्री नारायणकाजी श्रेष्ठ, पूर्वमन्त्री गिरिराजमणि पोखरेल, थुलुङ दुधकोशी गाउँपालिकाका पूर्वअध्यक्ष असिम राईलगायत विभिन्न क्षेत्रका व्यक्तित्वहरूको उपस्थितिमा बागबजारस्थित हार्दिक होटलमा पुस्तक सार्वजनिक गरिएको हो। लेखकको परिवारको आयोजनामा सम्पन्न कार्यक्रममा वक्ताहरूले राईको राजनीतिक सङ्घर्ष, शैक्षिक नेतृत्व र सामाजिक सेवामा पुर्‍याएको योगदानको चर्चा गरेका थिए।

२००९ साल चैत १० गते सोलुखुम्बुको बिकट गाँउ जुबुमा जन्मिएका राईको जीवन अभाव, सङ्घर्ष र सामाजिक सक्रियतासँग जोडिएको छ । सानै उमेरमा आमाबुवा गुमाएका उनले पाँच वर्ष नपुग्दै बजैलाई समेत गुमाउनुपरेको थियो। विभिन्न व्यक्तिको संरक्षणमा हुर्किएका राईले कठिन परिस्थितिबीच शिक्षा, राजनीति र समाजसेवामा सक्रिय रहँदै आफ्नो जीवनयात्रा अघि बढाए। आफ्नो लामो जीवनका अनुभव र सामाजिक परिवर्तनका प्रयास नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने उद्देश्यले उनले आत्मवृत्तान्त तयार पारेका हुन्।

पुस्तकमा नेपालको सामन्तवादविरोधी आन्दोलन, पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्धको सङ्घर्ष, वामपन्थी राजनीतिक सङ्गठन निर्माण तथा ग्रामीण क्षेत्रमा प्रशासनिक निरङ्कुशताविरुद्ध भएका गतिविधिका अनुभव समेटिएका छन्। लेखकका व्यक्तिगत सङ्घर्ष र उपलब्धिसँगै कमजोरी, गल्ती, डर तथा आत्मसङ्घर्षका प्रसङ्ग पनि समावेश गरिएकाले पुस्तकले जीवनका जटिलता र यथार्थलाई प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेको छ।

लोकार्पण समारोहमा बोल्दै नेकपाका वरिष्ठ नेता तथा पूर्वउपप्रधानमन्त्री नारायणकाजी श्रेष्ठले राईलाई कम्युनिस्ट आन्दोलनका वैचारिक योद्धाका रूपमा चित्रण गरे। पूर्वमन्त्री गिरिराजमणि पोखरेलले दुर्गम हिमाली जिल्ला सोलुखुम्बुमा जन्मिएका राईको राजनीतिक तथा सामाजिक चेतनालाई महत्त्वपूर्ण रूपमा लिनुपर्ने बताए। थुलुङ दुधकोशी गाउँपालिकाका पूर्वअध्यक्ष असिम राईले प्रेमकुमार राईलाई आफ्नो अभिभावकका रूपमा गर्वका साथ लिने गरेको बताए।

राईको ‘आत्मवृत्तान्त’ उपलब्धि र सम्मानको विवरणमा मात्र सीमित छैन। यसमा समेटिएका व्यक्तिगत अनुभव, राजनीतिक गतिविधि, शैक्षिक नेतृत्व र सामाजिक जिम्मेवारीले सोलुखुम्बुको विगत बुझ्ने आधार प्रदान गर्न सक्छन्। विशेषगरी स्थानीय इतिहास, सामाजिक परिवर्तन र सांस्कृतिक पहिचानसँग सम्बन्धित अनुभव पुस्तकका रूपमा सुरक्षित हुनु भावी पुस्ताका लागि उपयोगी हुने अपेक्षा गरिएको छ।

आत्मवृत्तान्तमार्फत राईले आफ्नो जीवनका स्मृति र अनुभवलाई सार्वजनिक पठनको संसारमा ल्याएका छन्। उनको जीवनयात्राले व्यक्तिगत सङ्घर्षसँगै शिक्षा, राजनीति र सामाजिक सेवामा निरन्तर योगदान पुर्‍याउने अनुभवलाई अभिलेखबद्ध गरेको छ।

पुस्तकमा उल्लेख केहि बिषयहरुः

राजनीतिक सङ्घर्ष र भूमिगत गतिविधि

२०३३ सालमा धनकुटाबाट सोलुखुम्बु फर्किएपछि राई चौथो महाधिवेशनसँग सम्बन्धित भूमिगत राजनीतिक गतिविधिमा संलग्न भएका थिए। शिक्षण पेसामा रहेर पनि उनले राजनीतिक सङ्गठन निर्माण र समाज परिवर्तनका गतिविधिमा योगदान दिएका थिए।

२०३५ सालको विद्यार्थी आन्दोलन, राजनीतिक कार्यकर्तालाई सुरक्षित आश्रय तथा सहयोग उपलब्ध गराएका प्रसङ्ग र पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्धका गतिविधिले पुस्तकमा स्थान पाएका छन्। २०४६ सालमा उनी संयुक्त वाममोर्चा, सोलुखुम्बुको जिल्ला सचिवमा निर्वाचित भएका थिए। उनका यी अनुभवले तत्कालीन राजनीतिक परिस्थिति र ग्रामीण क्षेत्रमा राजनीतिक चेतना विस्तारका प्रयासबारे बुझ्न सहयोग पुर्‍याउने अपेक्षा गरिएको छ।

एउटै विद्यालयमा चार दशकको नेतृत्व

राईको जीवनको उल्लेखनीय पक्ष शिक्षा क्षेत्रमा गरेको दीर्घकालीन सेवा हो। उनले २०३० सालदेखि २०६९ सालसम्म सोलुखुम्बुको सदरमुकामस्थित जनजागृति निम्न माध्यमिक विद्यालयको प्रधानाध्यापकका रूपमा काम गरेका थिए। एउटै विद्यालयमा ४० वर्ष चार महिना चार दिन प्रधानाध्यापकको जिम्मेवारी निर्वाह गरेका उनले आफ्नो जीवनको ठूलो हिस्सा शिक्षण र शैक्षिक नेतृत्वमा बिताए।

शिक्षा क्षेत्रमा पुर्‍याएको योगदानका लागि उनले विभिन्न सम्मान तथा जिम्मेवारी प्राप्त गरेका थिए। २०३३ साल माघ १२ गते जिल्ला शिक्षा शाखा, सोलुखुम्बुबाट प्रशंसापत्र प्राप्त गरेका राईले २०४४ सालको शिक्षा दिवसमा साहित्य शिक्षा समितिबाट प्रशंसापत्र, नगद पुरस्कार तथा साहित्य शिक्षापदक प्राप्त गरेका थिए।

२०४४ साल भदौ १ गते जिल्ला स्तरीय शैक्षिक योजना छनोट समितिको सदस्य बनेका उनी २०४० साल फागुन ५ गते नेपाल राष्ट्रिय शिक्षक संगठनको दोस्रो जिल्ला सम्मेलनबाट केन्द्रीय प्रतिनिधिका रूपमा निर्वाचित भएका थिए। २०४६ सालदेखि संगठनको जिल्ला कार्यसमितिमा सल्लाहकारको जिम्मेवारीसमेत निर्वाह गरेका उनले २०५७ साल फागुन १२ गते २६औँ शिक्षा दिवसका अवसरमा प्रशंसापत्र प्राप्त गरेका थिए।

रेडक्रसदेखि स्वास्थ्य सेवासम्म

शिक्षणसँगै राईले सरकारी प्रशासन तथा सामाजिक सेवाका क्षेत्रमा पनि जिम्मेवारी निर्वाह गरेका थिए। २०३८ सालदेखि सोलुखुम्बुको मालपोत कार्यालयमा तालुकमुखियाका रूपमा काम गरेका उनले प्रशासनिक अनुभव हासिल गरेका थिए।

नेपाल रेडक्रस सोसाइटी, जिल्ला शाखा सोलुखुम्बुमा उनले २०४२ सालदेखि आठ वर्षसम्म दुई कार्यकाल मन्त्रीका रूपमा काम गरेका थिए। उनी २०४४ सालमा सेवा पदक र २०४६ साल जेठ १७ गते उत्कृष्ट पीडितोद्धार पदकबाट सम्मानित भएका थिए। २०४४ साल फागुन १५ गतेदेखि रेडक्रसको आजीवन सदस्य रहेका उनले २०६४ साल चैत ३ गते क्षेत्रीय निर्देशनालय, पूर्वाञ्चल, धनकुटाबाट प्रशंसापत्र तथा २०७० साल भदौ १९ गते नेपाल रेडक्रस सोसाइटीबाट कदरपत्र र दीर्घ सेवा पदक प्राप्त गरेका थिए।

स्वास्थ्य क्षेत्रसँग पनि उनको संलग्नता रहेको थियो। २०६८ साल कात्तिक २८ गते स्वास्थ्य मन्त्रालयबाट फाप्लु अस्पताल विकास समितिको अध्यक्षमा मनोनीत भएका राई २०५५ साल चैत २९ गतेदेखि शिक्षक राहत कोष सञ्चालक समिति, सोलुखुम्बुको सल्लाहकारका रूपमा आबद्ध थिए। त्यसैगरी, २०६४ साल मंसिर २ गतेदेखि उनी जिमी राई उत्थान समाजका आजीवन सदस्य रहेका थिए।

राजनीतिक तथा सांस्कृतिक इतिहासको अभिलेख

पुस्तकमा थुलुङ राई समुदायको इतिहास, संस्कृति र वंशावलीसम्बन्धी सामग्रीसमेत समेटिएको छ। यसले लेखकको व्यक्तिगत जीवनसँगै समुदायको पहिचान र सांस्कृतिक इतिहासलाई अभिलेखबद्ध गर्ने प्रयास गरेको छ। शिक्षा, सामाजिक सेवा, प्रशासन र राजनीतिक संगठनसँग जोडिएका अनुभवले राईको जीवनलाई एउटै पेसागत परिचयमा सीमित नराखी विभिन्न क्षेत्रसँग सम्बन्धित व्यक्तिका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।